Sinh kế là vấn đề quan trọng của con người dù ở cấp độ cá nhân, nhóm hay cộng đồng. An ninh sinh kế cũng là vấn đề quan trọng của nhân loại, của các quốc gia và các địa phương. Sinh kế là hoạt động cơ bản để tạo ra nguồn sống cho con người. Đảm bảo các hoạt động sinh kế diễn ra một cách thuận lợi là một nhiệm vụ quan trọng của các tổ chức chính trị-xã hội. Trong bối cảnh hiện nay, biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng mạnh mẽ đến sinh kế của hầu hết các nhóm người khác nhau thì an ninh sinh kế được nhiều quốc gia, địa phương coi trọng. Làm sao để bảo vệ an ninh sinh kế trước sự biến đổi của khí hậu đang được nhiều nhà nghiên cứu cũng như các nhà hoạt động chính trị, các nhà quản lý quan tâm thảo luận. Đây cũng là nội dung được nhiều địa phương, quốc gia xem là chiến lược cần thiết trong quá trình phát triển.
Từ nhiều năm nay, vấn đề biến đổi khí hậu và tác động của biến đổi khí hậu đến sự phát triển của các địa phương, các quốc gia được nhiều người quan tâm trên nhiều phương diện khác nhau. Trong đó, một mối quan tâm thường trực nhất là biến đổi khí hậu sẽ ảnh hưởng đến sinh kế của người dân như thế nào? Đây là một vấn đề phức tạp khó nhìn nhận và khó đánh giá hết được. Biến đổi khí hậu diễn ra một cách chậm rãi so với chu kỳ sinh kế hay thậm chí chu kỳ vòng đời một con người. Tác động của biến đổi khí hậu cũng cộng hưởng với nhiều tác nhân khác mà hình thành và thể hiện vào các bức tranh sinh kế khác nhau. Để đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế con người cần phải nhìn nhận theo chiều rộng và theo chiều sâu. Theo chiều rộng là không chỉ nhìn vào một địa phương, một quốc gia hay một khu vực thôi mà phải nhìn ra cả bối cảnh toàn cầu, bối cảnh Trái Đất, thậm chị rộng hơn nữa, nhưng cũng không thể bỏ qua cái cụ thể, thể hiện ngay trong từng địa phương qua những giai đoạn khác nhau. Theo chiều sâu là phải nhìn nhận qua các thời đoạn, các nhân tố cộng hưởng và trên nhiều lĩnh vực khác nhau thì mới hiểu hết tác động của biến đổi khí hậu.
An ninh sinh kế vốn là một khái niệm mới mẻ, mới được quan tâm thảo luận gần đây. Nhưng nguồn gốc của nó thì lại không mới, thậm chí còn khá xưa cũ, khi mà gần như mọi hoạt động kinh tế luôn gắn với những rủi ro xuất hiện. An ninh sinh kế đặt các hoạt động sinh kế của con người gắn với đảm bảo an ninh, hay nói cách khác là đưa lý thuyết về an ninh vào soi xét các hoạt động sinh kế cụ thể. Khái niệm an ninh bắt nguồn từ các nghiên cứu trong lĩnh vực quốc phòng, vốn tập trung vào an ninh quốc gia, an ninh lãnh thổ hay an ninh chính trị. Sau này, khi mở rộng khái niệm an ninh gắn với lý thuyết về quyền con người nhằm đảm bảo an ninh con người thì khái niệm an ninh cũng khác đi. An ninh sinh kế trước đây cũng được quan tâm với những thuật ngữ như an ninh lương thực (trong nông nghiệp), an toàn lao động (trong công nghiệp), an ninh giao dịch, (trong thương mại dịch vụ), an ninh tiêu dùng… Vậy nên, an ninh sinh kế theo nghĩa hẹp chính là đảm bảo an toàn của con người trong các hoạt động sinh kế, theo nghĩa rộng là đảm bảo cuộc sống ổn định của con người gắn với các hoạt động sinh kế một cách lâu dài và bền vững. Có nhiều tác nhân gây đe dọa an ninh sinh kế như thiên tai, chiến tranh, ô nhiễm môi trường, cháy rừng…
Biến đổi khí hậu là một trong những nhân tố quan trọng, tác động mạnh mẽ đến an ninh sinh kế. Trên phương diện toàn cầu, khí hậu Trái Đất đang nóng lên, làm băng ở hai cực tan nhanh, nước biển dâng lên sẽ đe dọa cuộc sống và sinh kế của hàng tỷ người ở nhiều quốc gia khác nhau. Sự nóng lên của Trái Đất cùng với sự suy giảm tài nguyên rừng làm cho mực nước ngầm giảm xuống sâu hơn gây nên hạn hán và thiếu nước uống, nước sinh hoạt cho hàng trăm triệu người ở nhiều nước khác nhau, đặc biệt vùng châu Phi, châu Á… Quá trình hoang mạc hóa lan rộng cũng làm cho hàng trăm triệu người không thể canh tác nông nghiệp và rơi vào tình trạng đói kém. Trên phương diện quốc gia khu vực, biến đổi khí hậu cũng đe dọa an ninh sinh kế và trở thành một vấn đề mang tính chiến lược trong quá trình phát triển của quốc gia. Ở Việt Nam, vấn đề này được thảo luận nhiều năm qua. Cụ thể nhất là vấn đề biến đổi khí hậu với an ninh sinh kế của vùng đồng bằng sông Cửu Long – vựa lúa lớn nhất của nước ta, cũng là một trung tâm lúa gạo trên thế giới. Trong khoảng gần một thập kỷ qua, hàng năm đồng bằng sông Cửu Long ghi nhận sự xâm thực của nước mặn vào các vùng canh tác ngày một mạnh mẽ hơn, diện tích trồng lúa bị giảm ngày một nhanh hơn, đe dọa đến sinh kế cũng như cuộc sống của hàng chục triệu người dân nơi đây. Theo tính toán của Ngân hàng Thế giới, thì với kịch bản nước biển dâng 50cm vào năm 2050, ngập nước làm thiệt hại 193,000 ha và xâm nhập mặn ảnh hưởng đến 294,000 ha lúa ở đồng bằng sông Cửu Long. Nếu chính quyền và người dân không có chiến lược và hành động thích ứng nào lúc đó sẽ thiệt hại hơn 500,000 ha diện tích trồng lúa, tương đương với khoản tổn thất 2,6 triệu tấn lúa/năm, hay là mất đi 13% sản lượng lúa của đồng bằng sông Cửu Long. Đây là một tổn thất vô cùng lớn đối với đất nước. Bên cạnh trồng lúa thì hầu hết các hoạt động đánh bắt, nuôi trồng thủy hải sản, vốn là những hoạt động sinh kế quan trọng của người dân vùng đồng bằng sông Cửu Long cũng bị ảnh hưởng nặng nề.
Xét trong những phạm vi nhỏ hẹp hơn thì biến đổi khí hậu cũng tác động trực tiếp và đe dọa an ninh sinh kế của các cộng đồng một cách ngày một mạnh mẽ hơn. Trong quá trình nghiên cứu về an ninh sinh kế của người Dao và người Hmông ở vùng Tây Bắc cho thấy sự biến đổi khí hậu đã ảnh hưởng sâu đậm đến sinh kế của hai cộng đồng này. Trong gần hai thập kỷ qua, khí hậu vùng Tây Bắc, đặc biệt các vùng núi cao như Sa Pa, Bắc Hà… khí hậu mùa đông trở nên rất lạnh. Những đợt rét đậm rét hại kéo dài nhiều ngày, gây ra tình trạng đóng băng, xuất hiện tuyết làm ngưng trệ nhiều hoạt động sinh kế của người dân. Người Dao và người Hmông ở đây sinh sống dựa nhiều vào trồng một số loại cây như thảo quả, sa nhân… Nhưng những đợt rét đậm rét hại đã hủy hoại hàng trăm ngàn hecta thảo quả, sa nhân, làm tổn thất hàng trăm tỷ đồng của người dân. Thời tiết thay đổi cũng ảnh hưởng mạnh mẽ đến các ngành chăn nuôi, đặc biệt là chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà, trong đó, trâu là con vật quan trọng nhất của người Hmông và Dao nhưng lại chịu lạnh kém hơn nên cứ mỗi đợt băng tuyết là hàng chục ngàn con trâu bị chết khiến hàng ngàn hộ dân lâm vào đói nghèo.
Hay như ở vùng miền núi cao Nghệ An gồm các huyện Tương Dương, Kỳ Sơn, Quế Phong cũng cho thấy tác động mạnh mẽ của biến đổi khí hậu đến sinh kế người dân. Đây là vùng mà trong vài chục năm qua, khí hậu thay đổi nhanh chóng, trở thành khu vực khắc nghiệt bậc nhất cả nước khi mà mùa hè thì nắng nóng gay gắt gây ra hạn hán, mùa đông thì lạnh giá, xuất hiện băng tuyết, nhiệt độ hai mùa chênh lệch rất cao. Đây cũng là khu vực sinh sống của nhiều dân tộc thiểu số như Thái, Khơ Mú, Hmông… Họ sinh sống chủ yếu bằng nông nghiệp gồm trồng trọt ruộng nương, chăn nuôi gia súc gia cầm và khai thác lâm thổ sản. Khi khí hậu thay đổi thì các hoạt động sinh kế của các cộng đồng này bị đe dọa. Mùa hè, mực nước ngầm thấp, các hồ chữa nước bị khô cạn, ngay cả hồ thủy điện cũng cạn khô, dẫn đến tình trạng thiếu nước canh tác cho vùng thấp hơn. Ngay cả những rừng cây lùng, cây thông bị hạn hán chết khô vừa thiệt hại vừa gây nguy cơ cháy rừng. Rồi mùa đông đến, nhiệt độ giảm sâu, băng tuyết xuất hiện đe dọa cây trồng, vật nuôi. Ruộng nương bị hạn hán và băng tuyết tàn hại nên thu hoạch giảm sút rất nhiều. Trâu bò cũng bị chết vì lạnh hoặc gặp khó vì thiếu thức ăn do trồng trọt bị mất mùa… Ví dụ một đợt rét đậm vào tháng 2/2022 làm chết gần 100 con trâu, bò ở huyện Kỳ Sơn, hơn 90 con trâu, bò ở huyện Quế Phong. Đến đầu năm 2024, rét đậm lại làm chết 40 con trâu bò ở huyện Quế Phong và 28 con trâu bò ở huyện Kỳ Sơn…
Từ những phân tích trên cho thấy biến đổi khí hậu đe dọa sinh kế của con người cả cấp độ vĩ mô và vi mô. Sinh kế của hầu hết các cộng đồng đều chịu ảnh hưởng của biến đổi khí hậu với những mức độ khác nhau. Làm sao để đảm bảo an ninh sinh kế trước sự biến đổi khí hậu trở thành một vấn đề quan trọng của các cộng đồng, các quốc gia và toàn thế giới.
Trước hết, để đảm bảo an ninh sinh kễ trước sự biến đổi khí hậu thì cần thúc đẩy quá trình đa dạng hóa sinh kế cho các cá nhân, nhóm, cộng đồng một cách phù hợp. Sống phụ thuộc vào một sinh kế duy nhất, dù có phát triển đến đâu cũng sẽ đối diện với nhiều rủi ro hơn. Nhưng nếu đa dạng hóa các sinh kế thì sẽ giảm thiểu được rủi ro thông qua việc dựa trên nhiều nguồn sống khác nhau. Đa dạng hóa sinh kế gắn với môi trường tự nhiên cũng như văn hóa, xã hội. Lấy môi trường tự nhiên làm nền tảng, môi trường văn hóa làm động lực và môi trường xã hội làm đòn bẩy để đa dạng hóa các hoạt động sinh kế. Biến đổi khí hậu sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến một số sinh kế nhưng cũng có thể là cơ hội để phát triển các hoạt động sinh kế khác. Nếu con người có nhiều hoạt động sinh kế làm chỗ dựa thì sẽ an toàn hơn.
Thứ hai, cần phải phát triển các hoạt động sinh kế hài hóa, gắn với các mô hình sinh kế bền vững. Sinh kế cũng phải thay đổi để thích ứng với biến đổi khí hậu cũng như sự vận động của văn hóa, xã hội. Sinh kế bền vững là mô hình sinh kế đang được quan tâm ở hầu hết các quốc gia, các cộng đồng nên để đảm bảo an ninh sinh kế cần gắn với phát triển bền vững, trong đó tập trung vào phát triển các hoạt động sinh kế hài hòa cả với tự nhiên cũng như văn hóa xã hội. Trong các sinh kế truyền thống của các cộng đồng luôn chứa đựng những nhân tố thích hợp với môi trường tự nhiên và văn hóa, nhưng lại gặp nhiều khó khăn khi đi vào thị trường. Vậy nên cần phải thúc đẩy các mô hình phát triển từ sinh kế truyền thống, vận dụng hệ thống tri thức bản địa kết hợp với các nhân tố mới nhằm vươn ra thị trường một cách hiệu quả nhưng vẫn giữ được quan hệ hài hòa. Bên cạnh đó là nghiên cứu, phát triển các mô hình sinh kế mới từ tích hợp các nhân tố truyền thống với các nhân tố hiện đại để phát triển phù hợp. Để phát triển sinh kế bền vững và hài hòa thì cần phải đặt con người làm trung tâm, phát triển đa mục tiêu bao gồm cả kinh tế, văn hóa, xã hội, chính trị, môi trường…
Cuối cùng, để đảm bảo an ninh sinh kế trước sự biến đổi khí hậu thì chắc chắn phải cùng chung sức bảo vệ môi trường, chống biến đổi khí hậu một cách mạnh mẽ, nghiêm túc và phù hợp. Chương trình phát triển bền vững là một chiến lược liên quốc gia, toàn thế giới nhằm giảm tải ô nhiễm, bảo vệ môi trường sống chung của Trái Đất. Ở đó, bên cạnh những chính sách của các tổ chức quốc tế, cam kết thực hiện của các quốc gia, xây dựng các hoạt động cụ thể của các địa phương thì còn là nỗ lực của mỗi con người. Biến đổi khí hậu là vấn đề lớn, của toàn nhân loại nhưng để giảm bớt biến đổi khí hậu, giảm ô nhiễm môi trường thì lại cần những động thái nhỏ nhất của con người. Nhiều hoạt động sinh kế đang gây ô nhiễm môi trường, đẩy mạnh biến đổi khí hậu. Rồi nhiều sinh hoạt hàng ngày của con người hay các chính sách phát triển lớn của các quốc gia đều tác động đến khí hậu. Vì vậy mà để hạn chế biến đổi khí hậu thì cần tất cả mọi người, mọi cộng đồng, mọi quốc gia cùng tham gia thực hiện. Đây cũng là con đường để đảm bảo an ninh sinh kế trước sự biến đổi khí hậu.
Bùi Hào
