Miền núi không ồn ào, nó lặng như một tiếng thở dài giấu vào mây. Ở đây, sương sáng rơi lên cả mái tóc, lên lá ngô, lên những dải khăn piêu đang hong ngoài hiên. Bản làng tôi nằm chênh vênh giữa những nếp nhà sàn người Thái, xen lẫn với vài nóc nhà của người Ơ Ðu. Không có ranh giới nào ngoài tiếng chó sủa từ đầu bản vọng sang, và những đứa trẻ nói đan xen hai thứ tiếng như thêu chỉ màu lên nền vải trắng.
Tôi là người Thái, mẹ tôi là con gái của núi, còn bố tôi là người Ơ Ðu, con của rừng. Từ nhỏ, tôi đã sống giữa hai miền văn hóa: một bên là điệu xòe tròn rực rỡ giữa sân lễ hội mừng năm mới (kin chiêng boọc mạy) cùng với những điệu nhảy sạp điệu đà, một bên là lễ cầu sấm đầu năm (pà pớ pă pờ) – nơi người Ơ Ðu đứng dưới gốc cây thiêng, hát khẽ lời khấn gió mây, với mong cầu trời đánh thức tiếng sấm đầu mùa để lúa má nảy mầm mạnh mẽ.
Tôi đã lớn lên giữa những khung dệt kẽo kẹt nơi hiên nhà sàn, những đôi tay người Thái thoăn thoắt đan sợi như dệt cả sắc trời vào từng tấm thổ cẩm. Tôi lớn lên giữa những buổi lễ cúng rừng trang nghiêm của người Ơ Ðu – nơi họ đặt rượu cần, hoa rừng và thịt nướng bên gốc cây thiêng, khấn thần rừng bằng thứ tiếng lặng như gió thổi qua đá.
Bản làng tôi thức dậy trong mùi thơm của xôi nếp đồ trong ống tre, của mọc rêu, thịt chua lá rừng, hay những ngày lễ lớn có nhoọc sóc, nhoọc chuột – món ngon của người Ơ Ðu được nướng bằng than củi thơm phức. Ðêm tụ hội, rượu lẩu sả thô được chia từng chén nhỏ, cay nồng nhưng ấm tình, như chính người vùng cao vậy.
Cả hai dân tộc đều gắn bó với thiên nhiên như máu thịt, người Thái gọi rừng là mẹ, người Ơ Ðu gọi sấm là “tiếng của trời”. Tôi chưa bao giờ thấy mình “ở giữa” – mà luôn thấy mình như được đan lại bằng những sợi tơ bền đẹp nhất của cả hai phía. Tôi yêu tất cả những gì thuộc về hai dòng máu đó – như thể trái tim tôi có hai nhịp đập: một bên êm dịu như váy xòe bay theo gió, một bên mạnh mẽ như tiếng trống thúc gọi sấm về.
Ngoại tôi là người thêu piêu đẹp nhất bản, mỗi khi bà thêu, ngón tay bà lướt nhẹ như đang gảy đàn. Tôi từng hỏi:
“Ngoại thêu gì vậy ạ?” (Úi xẻo ả lơ ả?) (Nà chông nặm kha?)
Bà cười, ánh mắt xa xôi:
“Thêu điều chưa ai dám kể, thêu nỗi nhớ của người đi và lời thề của người ở lại” (Xẻo ăn bỏ mi pơ tàm chiện, xẻo ăn ngằm họt hóng pơ pa chằng quam hán hóng côn dụ lái), (Nặm chông pạ pă xạ pi đay tơ, nặm nặm pă pi tơ pú hơ ca pi xơ pú cọ).
Bà mất khi tôi mười bảy tuổi. Ngày đưa bà về với đất, trời trút mưa, không phải mưa rào xối xả, mà là cơn mưa âm thầm như một tiếng tiễn biệt từ rừng sâu.
Ba năm sau, khi tôi đang dọn dẹp lại đồ cũ trong buồng của ngoại, bỗng thấy một rương gỗ cũ, tò mò mở ra tôi thấy ở đáy rương là những chiếc khăn đẹp nhất mà lúc còn sống bà thêu và để lại, và thật bất ngờ khi dưới những tấm vải đã úa màu thời gian, tôi thấy “một chiếc khăn piêu thêu dang dở”.
Hoa văn trên khăn lạ lắm. Nó không giống lối thêu xoắn ốc của người Thái, cũng chẳng thuần là nét Ơ Ðu. Ðó là một thứ hoa văn hòa trộn, như thể hai linh hồn đang chạm vào nhau mà chẳng ai dám gọi tên.
Mẹ vốn chẳng muốn tôi tìm hiểu về cái khăn, hay ngay cả việc nhìn và chạm vào nó. Nhưng vì sự tò mò của 1 đứa trẻ mới lớn, tôi đem giấu và chạy qua nhà cụ Mền, tôi đem hỏi cụ Mền – người giữ ký ức của bản. Cụ nhìn một lúc lâu, rồi bảo: “Ðừng thêu tiếp, Mía à. Khăn ấy là vật còn sót lại của một chuyện tình bị phong ấn, là chiếc khăn cuối cùng giữ lại lời thề của hai người không cùng bản mệnh…” (Nha xẻo tựm, Mía ơi. Piêu ni lả piêu cỏn lót lạu cao bùm páo khưn đu ca, lả piêu cỏn cuối, kin xương ka khẩu cằm xưa púc mụn bo tông sịnh mệnh…). (Bo nặm chông tơ nữa, Mía ơi. Chông nặy pạ chông lót pớ pă păo đu ca. Lả chông cuối giữ xơ pạ xơ cằm pú mụn bo tông lương hơ…).
Và tôi được biết rằng…
Người ta kể: Ngày xưa, có cô gái tên Panh sinh ra ở một mường nhỏ nép mình dưới chân núi Pù Xai, nơi sáng nghe tiếng khung dệt, chiều ngửi thấy mùi thổ cẩm còn nóng trên tay mẹ. Ở cái mường ấy, con gái đẹp như hoa phách, con trai giỏi ném còn, người già vẫn tin rằng: mỗi đứa trẻ sinh ra đều có một đoạn piêu riêng đợi dệt trong giấc mơ…
Vốn là con gái bản Thái, nàng đẹp như một đoạn hát ru giữa trưa rừng tháng Ba, mái tóc dài mượt như sợi chỉ thêu piêu, óng lên dưới nắng như mặt nước suối mường lung linh mùa cạn. Làn da cô ngà như mầm măng mới nhú sau mưa, trắng mà không nhợt, như có ánh sáng từ lòng núi soi lên, khi cô ngồi dệt, bàn tay thoăn thoắt lướt trên khung như đang gảy đàn lá, tiếng khung kẽo kẹt hòa vào nhịp xòe đang lớn lên trong ngực cô gái.
Người bản bảo: chưa ai thêu được hoa Pù Xai nở trên piêu mượt như Panh, mà cũng chưa ai xòe được điệu khăn bay nhẹ như sương, mà người xem cứ ngỡ đó là gió đang múa.
Còn Lừ là chàng trai bản Ơ Ðu, ít nói như đá núi nhưng ánh mắt thì sáng như trăng giữa đỉnh Pù Lôm, vai rộng, tay săn chắc như rễ si ôm đá, thân người rắn rỏi do quen sống giữa rừng sâu khe thẳm. Người ta bảo, Lừ có thể nghe được tiếng thú gọi nhau trong đêm, biết gió nào là của sấm, nước nào là của suối đầu mùa. Chàng thổi khèn lá như đang kể lại một giấc mơ cũ của rừng: buồn, tha thiết mà lạ lùng… Và không ai giương nỏ trúng mắt sóc nhanh bằng Lừ, cũng như không ai lặng lẽ quan sát Panh nhiều như anh. Thế nên khi hai người chạm mắt nhau lần đầu trong kin chiêng boọc mạy, trời như cũng ngừng lại để nghe lòng núi thở.
Một người là khúc hát thêu lên piêu lụa, một người là hơi sấm trôi trong lá. Không ai ngờ, hai mảnh hồn ấy lại vướng vào nhau giữa điệu xòe và tiếng trống đầu xuân… Họ yêu nhau vào mùa lễ cầu sấm. Dưới bầu trời chưa kịp nổi giông, họ nắm tay nhau giữa cánh đồng mầm lúa, thề nguyện rằng: “Dù trời đánh, đất lở, cũng không rời nhau”. Nhưng trời đâu chỉ có giông, mà còn có người…
Ngày xưa, vốn quá cổ hủ và sự phân biệt chủng tộc quá lớn, người lớn phản đối và cho rằng dòng máu Thái – Ơ Ðu tuyệt không thể hòa. Họ bảo: gộp hai dòng sẽ khiến thần rừng nổi giận, sấm sẽ không về nữa và gây hại cho cả 2 bản làng. Từ đó Panh bị cấm gặp Lừ, trưởng tộc, gia đình cho những chàng trai canh gác, vây quanh ngôi nhà tránh việc chạy trốn, lén lút. Ðau khổ tột cùng cô ngồi suốt ba ngày ba đêm, thêu một chiếc piêu không mẫu, hoa văn chưa từng có – gọi là khăn của kẻ giữ lời thề. Nhưng khi thêu chưa xong, chàng trai cô yêu – Lừ bị đày khỏi bản, còn Panh biến mất vào rừng thiêng, để lại chiếc khăn… và một cơn mưa dữ kéo dài chín ngày. Từ đó, không ai dám thêu lại kiểu piêu ấy, người trong bản gọi nó là “khăn gọi sấm”, vì ai đụng vào, sấm sẽ về. Không phải để gieo lộc – mà để đòi lại những gì đã thất hứa.
Nhưng tôi… tôi không sợ.
Mỗi lần nhìn chiếc khăn, tim tôi đập nhanh hơn. Tay tôi không hiểu sao dường như biết đường đi của mũi kim, giống như có ai đó đang dắt tay mình thêu lại những đường chỉ đã từng dở dang. Tôi không kể với ai, chỉ lẳng lặng thêu vào ban đêm, dưới ánh đèn dầu, khi tiếng gió rì rào như ru những bí mật ngủ quên.
Rồi một đêm trăng mờ, tôi nằm mơ. Tôi thấy mình mặc váy thổ cẩm đỏ, đứng giữa rừng, trên tay là chiếc khăn hoàn chỉnh. Trước mặt tôi, Lừ và Panh đang cười – không nói một lời nhưng tôi hiểu, họ đã chờ chiếc khăn này từ lâu lắm rồi.
Tôi hoàn thành mũi thêu cuối cùng đúng vào ngày người Ơ Ðu tổ chức Lễ cầu sấm đầu năm, họ tụ hội dưới cây thiêng, gọi về tiếng sấm như lời đánh thức cội nguồn. Và thật lạ… khi tiếng trống đầu tiên vang lên, một tia sét vạch ngang trời – giữa mùa nắng chưa mưa, mọi người sửng sốt, cụ Mền chỉ lặng lẽ nhìn tôi, rồi khẽ gật đầu.
Tối đó, tôi đặt chiếc khăn piêu đã hoàn thành lên bàn thờ tổ tiên. Tôi không cầu gì, chỉ thầm thì: “Con đã giữ lời giúp những người không thể nói, nếu mai này có ai yêu, dù khác bản xin miền núi vẫn yên như trước, xin hãy nhớ tình yêu không sai, sai chỉ là kẻ không dám giữ lời hứa”.
Miền núi vẫn yên như trước, sương vẫn rơi, khèn vẫn ngân, tiếng xòe vẫn rộn trong đêm hội, nhưng trong lòng tôi, cảm giác như có gì đó đã lành lại… Và sáng nay, núi bỗng mềm hơn như thể đêm qua đã ngủ yên sau bao giấc mộng dang dở, cây sa mu lặng lẽ đung đưa bóng mình xuống lòng suối trong vắt, một đôi chim khướu bay vụt qua rồi biến mất vào mảnh sương đang tan trên mái lá, để lại dư âm như tiếng cười trong trẻo của một ai đó năm xưa. Mùi cỏ dại sau mưa quyện vào gió, dịu dàng như bàn tay ai đó từng xoa lên vết thương lòng mình.
Ngoài hiên, chiếc khăn piêu cuối cùng – giờ đã khô.
Sợi chỉ đỏ nghiêng nghiêng trong nắng, như đang thì thầm điều gì đó với trời cao.
Giống như một lời thề… cuối cùng đã được giữ trọn.
Tú Nguyệt
