Di sản văn hóa là tinh hoa còn lại của các cộng đồng, để định danh và khẳng định bản sắc của một cộng đồng. Trong bối cảnh hiện nay, di sản luôn tạo cảm hứng đặc biệt cho những người ngoài khát khao trải nghiệm những giá trị của nền văn hóa khác. Đó là nền tảng để phát triển du lịch trải nghiệm. Có điều, trải nghiệm văn hóa và du lịch trải nghiệm tưởng chừng gần nhau lại còn là một khoảng cách xa.
Di sản văn hóa hiểu một cách đơn giản nhất là những sản phẩm văn hóa do con người tạo ra trong quá trình phát triển và được tồn tại dưới dạng vật thể hay phi vật thể. Dù hiểu theo cách nào thì di sản vẫn là một khái niệm dù trừu tượng nhưng đã được nhiều người bàn luận và đi đến những thống nhất chung chứ không còn quá nhiều tranh cãi. Nhưng trải nghiệm lại là một câu chuyện khác. Và trải nghiệm di sản lại là một vấn đề phức tạp hơn bởi nó nằm giữa ranh giới của văn hóa và kinh tế, nhất là trong phát triển du lịch. Chúng ta đã nói nhiều đến du lịch trải nghiệm hay trải nghiệm văn hóa bản địa nhưng gần như chưa đụng vào đến trọng tâm của nó. Chí ít rằng việc trải nghiệm văn hóa là một quá trình chứ không phải một hành động. Nó cần sự tương tác với nhau và thấu hiểu với nhau chứ không chỉ là biểu diễn, là hình thức. Do vậy mà du lịch trải nghiệm cũng cần được nhìn lại một cách thấu đáo.
Khoảng hơn một năm trước, tôi đã thảo luận với một cán bộ bảo tàng về những hoạt động trải nghiệm mà họ tổ chức cho học sinh đến bảo tàng. Trong đó có chuyện người ta mời một số nghệ nhân ở làng gốm Trù Sơn xuống bảo tàng để trò chuyện, hướng dẫn cho các cháu nhỏ về làm gốm và cho các cháu làm vài thứ đơn giản. Nhiều người gọi đây là hoạt động trải nghiệm văn hóa và là động lực để thúc đẩy du lịch trải nghiệm. Tôi không nghĩ thế. Hoạt động trải nghiệm văn hóa là khi một người ngoài bước chân vào một nền văn hóa mới và tham gia các hoạt động văn hóa của cộng đồng chủ thể để tương tác, thấu hiểu về chủ thể văn hóa hơn. Trong trường hợp này thì các cháu thiếu nhi đến bảo tàng trong một không gian văn hóa chưa thay đổi và họ xem các nghệ nhân gốm trình diễn là chính. Việc các cháu có tham gia một lúc về việc làm gốm chưa đủ để nói là trải nghiệm bởi thực tế các cháu chưa được đắm mình vào các hoạt động văn hóa trong môi trường văn hóa của chủ thể. Trường hợp này, chỉ có những nghệ nhân là đang được trải nghiệm cảm giác đi trình diễn ở không gian bảo tàng…
Trong nhiều trường hợp ở các điểm du lịch cộng đồng, du lịch làng nghề hay du lịch nông thôn, việc xây dựng các hoạt động trải nghiệm cũng cần phải suy nghĩ. Tôi đã đến một số điểm du lịch cộng đồng ở vùng dân tộc thiểu số. Dù là đi du lịch hay đi khảo sát nghiên cứu thì những gì mình nhìn thấy và cảm nhận cũng chưa cho thấy được giá trị thực sự của các hoạt động trải nghiệm. Những hoạt động được gọi là trải nghiệm đó thực chất chỉ là một vài hoạt động nhỏ trong một vài khâu đoạn nhỏ của các sinh hoạt văn hóa mà du khách tham gia vào. Ví dụ, khi nói trải nghiệm nghề dệt may của dân tộc Thái ở Hoa Tiến, hay của người Mông ở Mường Lống thì thực ra du khách được đưa đến xem, trò chuyện và có thể làm thử nhưng chỉ là một vài hành động nhỏ trình diễn để chụp ảnh. Hay khi bảo trải nghiệm về nghề làm giấy dó truyền thống của người Mông ở Mường Lống thì thực ra du khách chỉ ngồi lại đổ một ít nước nguyên liệu vào khung và rải đều tạo ra lớp giấy trong vài ba phút và chụp ảnh xong lại thôi. Tương tự, khi họ bảo đi trải nghiệm cuộc sống ở nông thôn người Thái ở bản Nưa thì cũng chỉ là ngồi lên xe kéo đi vòng bản hay lội ruộng một lúc với người dân…
Thực ra, những hoạt động mà nhiều người gọi đó là trải nghiệm văn hóa hay du lịch trải nghiệm như đã nói ở trên chỉ ở mức độ tiếp cận, tham gia một chút nhỏ của du khách mà thôi. Để trở thành một sản phẩm du lịch trải nghiệm thì chỉ từng đó là chưa đủ. Trải nghiệm cần phải được xem xét như là một quá trình văn hóa và du lịch trải nghiệm phải là một sản phẩm mang tính quá trình chứ không phải biểu diễn hay một số hành động để chụp ảnh. Ở đây, tôi không cố ý phê phán các doanh nghiệp lữ hành hay những người làm du lịch. Bởi với họ, việc tạo ra sản phẩm và thu hút được du khách là mục tiêu quan trọng chứ không phải diễn ngôn về nó như thế nào cho khoa học, cho chính xác. Vấn đề tôi quan tâm chính là thảo luận về trải nghiệm văn hóa và những trải nghiệm từ di sản cộng đồng trong bối cảnh hiện tại để được xem là sản phẩm du lịch. Nó có thể giúp ích cho việc phát triển du lịch hay bảo tồn di sản ở một góc độ nào đó chăng nếu như có người tiếp nhận một cách tích cực.
Trải nghiệm không chỉ/phải là các hoạt động đơn thuần mang tính chất thể nghiệm. Một du khách hay rộng hơn là những cá thể ngoài cộng đồng không phải cứ tham gia vào một hai hoạt động sinh hoạt cùng với người bản địa hay người trong cộng đồng thì có nghĩa là trải nghiệm. Dù rằng, muốn trải nghiệm thì phải tham gia vào các hoạt động cùng/với cộng đồng. Nhưng trải nghiệm phải được hiểu một cách đúng đắn và đầy đủ hơn, đó là một quá trình để làm cho một người ngoài cộng đồng dần hòa nhập với cuộc sống cộng đồng mà họ đang muốn trải nghiệm. Đó là một quá trình chủ thể hóa những cá thể ngoài cộng đồng. Ở đây, nhấn mạnh đến “quá trình” để khẳng định đây là yếu tố chủ thể hóa và khách thể hóa, hành vi hóa và nội tâm hóa. Nếu như hiểu trải nghiệm một cách đơn giản với các hành động thì nó chỉ mới là quá trình hành vi hóa, còn một quá trình quan trọng hơn là nội tâm hóa thì chưa được quan tâm. Nội tâm hóa mang đặc tính tiếp nhận giá trị văn hóa của cộng đồng chủ thể mà khách thể đang muốn trải nghiệm. Đây chính là quá trình trải nghiệm theo chiều sâu, không chỉ đơn thuần là các hành động mà là nội tâm, là nhận thức, là sự trải nghiệm trong tâm hồn, trong tinh thần của du khách.
Du lịch trải nghiệm có thể hiểu là một quá trình mà khách du lịch được chuyển đổi từ khách thể hóa sang chủ thể hóa các giá trị văn hóa cộng đồng qua quá trình hành vi hóa và nội tâm hóa. Ở đó, du khách bước vào nền văn hóa của người địa phương một cách tự nhiên nhưng có sự chủ động và có chương trình, kế hoạch bài bản. Du lịch trải nghiệm là một quá trình cần cả sự hài hòa giữa hành vi hóa và nội tâm hóa, tức là từ tham gia vào các hoạt động văn hóa cùng với người dân địa phương đến hiểu và tiếp nhận dần những giá trị văn hóa đó một cách chủ động hơn. Như vậy, du lịch trải nghiệm là hệ thống hoạt động có tổ chức để tạo môi trường và điều kiện cho khách du lịch tham gia vào các hoạt động văn hóa xã hội cùng với người dân bản địa và từ đó tiếp cận và tiếp nhận các giá trị văn hóa của cộng đồng người bản địa một cách tự nhiên nhưng chủ động và sự tương tác của họ được dẫn dắt bởi những người làm du lịch cùng cộng đồng người dân địa phương. Với tư cách là một loại hình, một sản phẩm du lịch thì du lịch trải nghiệm cũng cần phải đặt giá trị kinh tế, giá cả trong quá trình tương tác. Nhưng giá trị của du lịch trải nghiệm còn cao hơn nữa khi nó góp phần quảng bá các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng địa phương đến với du khách một cách trực tiếp nhất qua quá trình hành vi hóa và nội tâm hóa, cũng là quá trình khách thể hóa sang chủ thể hóa các giá trị văn hóa truyền thống. Vậy nên, du lịch trải nghiệm có giá trị quan trọng trong việc phát triển kinh tế gắn với bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
Du lịch trải nghiệm là một quá trình văn hóa hóa khách thể, nên xây dựng sản phẩm du lịch trải nghiệm cần phải dựa vào các giá trị văn hóa đặc trưng. Sản phẩm du lịch trải nghiệm phải hướng đến là sản phẩm đa giá trị, gắn với nhiều hoạt động khác nhau và nhiều mục tiêu khác nhau. Sản phẩm du lịch trải nghiệm chính là những tương tác để giúp cho khách du lịch hoàn thành quá trình hành vi hóa và nội tâm hóa các giá trị văn hóa của cộng đồng bản địa, từ đó giúp cho khách du lịch tiến gần hơn việc chia sẻ các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng địa phương. Mục tiêu là hướng đến hiểu biết và chia sẻ các giá trị văn hóa truyền thống nhưng nhất thiết phải được thực hiện bằng các hành vi tương tác giữa chủ thể văn hóa với các du khách và cả những bên liên quan khác như doanh nghiệp, chính quyền địa phương, du khách khác…
Tóm lại, di sản văn hóa hiện nay đang từ giá trị nội tại cộng đồng lan rộng ra đa giá trị và giá trị đa chiều nên sự tương tác giữa chủ thể văn hóa và những người ngoài càng trở nên mạnh mẽ và thiết yếu. Du lịch trải nghiệm là một lĩnh vực quan trọng để thỏa mãn nhu cầu của du khách về việc tiếp cận, tiếp nhận và chia sẻ những giá trị văn hóa từ di sản văn hóa bản địa. Nhưng trải nghiệm là một quá trình văn hóa chứ không phải một hành vi văn hóa nên du lịch trải nghiệm phải hướng đến kiến tạo quá trình cho du khách tương tác với chủ thể để tạo ra sự chia sẻ các giá trị văn hóa làm cho cả hai phía hiểu và tôn trọng nhau hơn. Chỉ có như vậy thì du lịch trải nghiệm mới thành công, di sản mới góp phần vào phát triển kinh tế và cũng để du lịch thúc đẩy công tác bảo tồn di sản văn hóa.
Trang Tuệ
