Họa sĩ Trịnh Bá Quát sinh năm 1957 tại Nam Định, từng đoạt nhiều giải thưởng Mỹ thuật danh giá: Giải thưởng Hội Mỹ thuật Việt Nam các năm 1994 và 1996; giải Nhì và giải Ba triển lãm của Hội Mỹ thuật Hà Nội các năm 2010 và 2012; Huy chương Vì sự nghiệp Mỹ thuật Việt Nam 2011; Huy chương Vì sự nghiệp văn hoá nghệ thuật Việt Nam 2012; Huân chương Lao động hạng Ba vì đã có thành tích sáng tác về đề tài lực lượng vũ trang – chiến tranh cách mạng.
Chúng tôi có dịp gặp gỡ họa sĩ Trịnh Bá Quát – nguyên Giám đốc Bảo tàng Đặc công, nguyên Trưởng ban Thường trực Cuộc vận động sáng tác Mỹ thuật đề tài Lực lượng vũ trang – Chiến tranh cách mạng, vào thời điểm cả nước tưng bừng kỷ niệm 50 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Câu chuyện của ông hiện lên như một hành trình đầy xúc cảm, khắc họa cuộc đời gắn bó và cống hiến trọn vẹn cho dòng tranh đặc biệt này.
PV: Xin chào họa sĩ Trịnh Bá Quát. Cảm ơn ông đã nhận lời mời phỏng vấn của Tạp chí Sông Lam. Thưa họa sĩ, cơ duyên nào đưa ông đến với con đường nghệ thuật và gắn bó sâu sắc với đề tài người lính?
Họa sĩ Trịnh Bá Quát: Tôi sinh năm 1957 tại Nam Định, lớn lên trong hoàn cảnh đất nước vô cùng khó khăn, thiếu thốn. Từ bé, tôi đã mê vẽ, mê những bức tranh về bộ đội và những tác phẩm xoay quanh chủ đề chiến tranh cách mạng. Từ năm 1978 đến 1981, tôi tham gia các trại sáng tác do Binh chủng Đặc công và các đơn vị trong quân đội tổ chức, dưới sự hướng dẫn của Xưởng Mỹ thuật Quân đội. Năm 1982, tôi được đơn vị cử đi thi và trúng tuyển vào Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp – một bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời làm nghệ thuật của tôi. Sau khi tốt nghiệp vào năm 1987, tôi trở lại đơn vị, tiếp tục con đường phục vụ và sáng tác với vai trò một họa sĩ – chiến sĩ.
PV: Được biết ông có thời gian dài gắn bó với lực lượng đặc công. Điều đó có ảnh hưởng thế nào đến con đường sáng tác của ông?
Họa sĩ Trịnh Bá Quát: Ảnh hưởng lớn chứ. Ngay từ những ngày đầu tiên khoác áo lính, tôi đã được chỉ huy các đơn vị đặc công như Trung đoàn Đặc công 820 dìu dắt, tạo điều kiện để vừa công tác vừa sáng tác. Môi trường quân đội đã rèn luyện cho tôi bản lĩnh, mang đến nguồn cảm hứng bất tận từ những con người, những chiến sĩ đặc công quả cảm, thầm lặng vượt qua muôn vàn gian khổ, chiến đấu anh dũng và lập nên nhiều chiến công hiển hách.
Tôi may mắn được các bậc thầy của Xưởng Mỹ thuật Quân đội như các họa sĩ Văn Đa, Huy Toàn, Phạm Thanh Tâm, Phạm Việt, Phạm Lực, Nguyễn Cương… tận tình hướng dẫn và bồi dưỡng chuyên môn một cách bài bản. Nhờ đó, tôi sớm định hình được phong cách sáng tác riêng, với nguồn cảm hứng chủ đạo xuất phát từ hình tượng người chiến sĩ trong lực lượng vũ trang.
PV: Ông đã lựa chọn hai đề tài xuyên suốt sự nghiệp sáng tác của mình: Lực lượng Đặc công Việt Nam và chiến thắng Hà Nội – Điện Biên Phủ trên không. Vì sao ông lại đặc biệt gắn bó với những mảng đề tài này?
Họa sĩ Trịnh Bá Quát: Vì tôi chứng kiến tận mắt những con người ấy, những sự kiện ấy. Lực lượng đặc công là những chiến sĩ chiến đấu trong thầm lặng, hy sinh rất nhiều nhưng ít được nhắc đến. Còn chiến thắng “Hà Nội – Điện Biên Phủ trên không” là biểu tượng đỉnh cao của trí tuệ và bản lĩnh Việt Nam. Tôi muốn qua hội họa, khắc họa được vẻ đẹp anh hùng đó. Dù đã có nhiều tác phẩm đọat giải thưởng trong nước, tôi vẫn cảm thấy mình chưa hoàn toàn thỏa mãn – bởi tinh thần hy sinh, quả cảm ấy khó có thể gói gọn trong bất cứ khuôn hình nào.
PV: Từng đảm nhận vai trò Trưởng ban thường trực cuộc Vân động sáng tác Mỹ thuật toàn quốc về đề tài Lực lượng vũ trang và Chiến tranh cách mạng, ông nhận thấy phong trào này hiện nay như thế nào?
Họa sĩ Trịnh Bá Quát: Thành thật mà nói, sáng tác về đề tài lực lượng vũ trang đang có xu hướng suy giảm rõ rệt. Qua theo dõi và thống kê trong suốt 30 năm qua, mỗi kỳ triển lãm Mỹ thuật toàn quốc, tỷ lệ tác phẩm thuộc đề tài này chiếm khoảng 10%. Tuy nhiên, đến Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 2023, con số ấy đã giảm xuống chỉ còn khoảng 2%. Sự sụt giảm này khiến tôi không khỏi trăn trở và day dứt.
PV: Theo ông, nguyên nhân nào dẫn đến sự suy giảm ấy?
Họa sĩ Trịnh Bá Quát: Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng này. Thứ nhất, dòng tranh về lực lượng vũ trang gần như không có đầu ra – không có bảo tàng nào đứng ra mua tác phẩm, khiến nghệ sĩ thiếu động lực sáng tác. Thêm nữa, sự đầu tư từ các cơ quan quản lý vẫn chưa tương xứng, chưa có chính sách hỗ trợ trọng điểm dành cho các tác phẩm và tác giả gắn bó với đề tài lực lượng vũ trang, chiến tranh cách mạng, đặc biệt là những sáng tác về các trận đánh và chiến dịch nổi bật trong lịch sử quân sự Việt Nam. Và cuối cùng, điều kiện vật chất khó khăn khiến nhiều họa sĩ trẻ chọn hướng đi khác – theo đuổi những đề tài dễ tiếp cận thị trường hơn, thay vì gắn bó với các chủ đề đòi hỏi chiều sâu như chiến tranh cách mạng.
PV: Tuy nhiên, trong các triển lãm kỷ niệm lớn gần đây, dường như công chúng trẻ lại khá quan tâm đến đề tài này?
Họa sĩ Trịnh Bá Quát: Đúng vậy, tôi cho rằng đây là một tín hiệu rất đáng mừng. Triển lãm nhân dịp kỷ niệm 50 năm Chiến thắng “Hà Nội – Điện Biên Phủ trên không” đã mang đến cho tôi tia hy vọng. Nhiều học sinh, sinh viên đến xem tranh và bày tỏ niềm tự hào về quá khứ vẻ vang, anh hùng của dân tộc. Không ít bạn trẻ âm thầm tìm hiểu lịch sử, xem phim tư liệu, từ đó tạo nên những tác phẩm tranh về chiến tranh cách mạng với góc nhìn mới mẻ, giàu cảm xúc. Một số người trong số họ sau này trở thành giảng viên mỹ thuật, tiếp tục nuôi dưỡng đam mê, dù phải đối mặt với nhiều khó khăn về vật chất.
PV: Theo ông, làm thế nào để thúc đẩy phong trào sáng tác mỹ thuật về đề tài lực lượng vũ trang trong bối cảnh hiện nay?
Họa sĩ Trịnh Bá Quát: Tôi cho rằng cần có một chiến lược tổng thể và kiên trì nhằm phát triển bền vững dòng tranh về lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng. Nhà nước, quân đội cùng các cơ quan văn hóa – nghệ thuật cần xây dựng chính sách đầu tư bài bản hơn, tổ chức nhiều cuộc thi chuyên đề, hỗ trợ kinh phí sáng tác, hướng dẫn xây dựng đề cương và đẩy mạnh hoạt động trưng bày tác phẩm. Đặc biệt, cần chú trọng giới thiệu các tác phẩm mỹ thuật về đề tài này tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam ở vị trí mới, cũng như trong toàn hệ thống bảo tàng quân đội. Đồng thời, nên có kế hoạch sưu tầm các sáng tác mỹ thuật từ các quân khu, quân chủng, binh chủng – kết hợp cùng tài liệu và hiện vật để tạo nên những hình thức tuyên truyền, giáo dục sinh động thông qua ngôn ngữ tạo hình dành cho công chúng trong và ngoài nước.
Và quan trọng hơn cả, cần chú trọng giáo dục thế hệ trẻ về giá trị lịch sử và truyền thống đấu tranh anh dũng của dân tộc ngay từ trong nhà trường, từ đó khơi dậy cảm hứng sáng tác một cách tự nhiên, bền vững trong lòng các họa sĩ trẻ.
PV: Nhìn lại chặng đường đã qua, ông có điều gì muốn nhắn gửi tới những thế hệ họa sĩ kế cận?
Họa sĩ Trịnh Bá Quát: Tôi chỉ mong các bạn trẻ hãy tìm về lịch sử dân tộc bằng tất cả sự trân trọng và yêu thương, để từ đó biến quá khứ hào hùng ấy thành nguồn cảm hứng trong sáng tạo nghệ thuật. Vẻ đẹp của người lính, những chiến dịch vang dội, các trận đánh lịch sử cùng những chiến công oai hùng, những tấm gương hy sinh quên mình nơi chiến trường… mãi là kho tàng cảm hứng vô tận. Nếu chúng ta thực sự yêu lịch sử dân tộc, thì cảm xúc để sáng tạo sẽ luôn hiện hữu, không bao giờ cạn kiệt.
PV: Cảm ơn họa sĩ Trịnh Bá Quát về những chia sẻ tâm huyết. Chúc ông luôn tràn đầy sức khỏe và cảm hứng để tiếp tục hành trình vẽ nên những câu chuyện bất tử của lịch sử Việt Nam!
Hà Phương
