Gần đây, sự việc người dân phơi nông sản trên đường quốc lộ không chỉ gây ảnh hưởng đến giao thông đi lại mà còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây nên tại nạn cho người đi đường đã được báo chí và truyền thông lên tiếng phản ánh. Đó là sự việc diễn ra khá phổ biến vào quãng thời gian thu hoạch mùa màng. Nhưng nó cũng có nguyên nhân từ quá trình chuyển đổi đời sống ở nông thôn, trong đó có việc thay đổi không gian nông thôn.
Việc phơi nông sản trên đường quốc lộ, tỉnh lộ không chỉ là tình trạng phổ biến ở nhiều địa phương trong tỉnh mà còn ở nhiều nhiều tỉnh khác. Và hiện nay, không chỉ trên đường quốc lộ, tỉnh lộ mà các tuyến đường làng, đường xóm cũng trở thành “sân phơi” cho các hộ nông dân vào mùa thu hoạch. Ở vùng trồng lúa thì người dân phơi rơm, thóc vào mùa gặt, ở các vùng sản xuất các mặt hàng khác cũng vậy, có những địa phương sản xuất hàng hóa thủ công nghiệp hay chế biến các sản phẩm nông sản thì người dân còn lấn chiếm đường sá để làm sân phơi gần như quanh năm. Không chỉ phơi nông sản, người dân còn tiến hành các khâu khác như quạt lúa, đốt rạ… Rồi để bảo vệ nông sản, nhiều người còn mang những hòn đá hay những khúc gỗ, nhưng nông cụ ra để làm chướng ngại vật chặn giữa đoạn đường mình đang phơi. Hệ lụy là không chỉ cản trở giao thông, gây nguy hiểm cho người đi đường mà còn gây ra những mâu thuẫn, xung đột giữa các hộ gia đình với nhau vì tranh giành chỗ phơi hay vì làm ảnh hưởng cuộc sống như việc nhà này mang lúa ra đường quạt thì bụi bẩn bay hết vào các nhà khác…
Thực ra, trước đây ít có hiện tượng người dân phơi nông sản như thóc lúa, rơm rạ trên các tuyến đường giao thông. Phần lớn người ta phơi thóc ở sân nhà, phơi rơm rạ quanh nhà hay các đoạn đường làng, nhiều nữa thì ra phơi ở đê. Khi đó, đường tỉnh lộ, quốc lộ cũng còn thô sơ, mặt đường hẹp hơn, xe cộ đi lại nhiều nên sẽ ảnh hưởng đến nông sản nếu phơi tại đây. Tuy nhiên, hiện nay, đường quốc lộ và nhiều đoạn đường lớn được mở rộng thành nhiều làn đường, rải nhựa sạch sẽ nên người dân lại trào ra biến một phần đường đi thành sân phơi nông sản. Còn đường làng cũng được mở rộng và đổ bê tông sạch sẽ. Tất nhiên, sự thay đổi ở đường sá không phải là nguyên nhân sâu xa của vấn đề này, nó bắt nguồn từ quá trình thay đổi và phát triển ở nông thôn trong nhiều năm qua.
Trước hết, đó là biến đổi trong không gian sinh hoạt và sản xuất của các gia đình ở nông thôn. Ngày trước, sân không chỉ là một không gian cho sinh hoạt gia đình, nó còn là không gian để phục vụ sản xuất. Các hoạt động nông nghiệp sau khi thu hoạch từ đồng về đều chủ yếu diễn ra ở sân nhà. Từ tuốt lúa, phơi lúa, quạt lúc, đến các nông sản khác như ngô, lạc, khoai… cũng tương tự. Vậy nên sân nhà được các gia đình quan tâm. Gia đình có điều kiện thì lát gạch, sau đó là đổ bê tông, gia đình nghèo thì cũng phải đắp đất làm nền sân cẩn thận, cố gắng làm thật bằng phẳng để phục vụ sản xuất. Nhưng gần thập kỷ qua, cùng với sự phát triển kinh tế xã hội, không gian sân nhà cũng thay đổi. Sân nhà không còn là sân phơi chủ yếu như trước đây, thay vào đó là những sân bê tông được lợp kín bởi các mái tôn. Những sân này ánh nắng không chiếu xuống được nên không thể làm sân phơi. Nhiều gia đình phải xây dựng hai ba sân để một phần phục vụ cho sản xuất như trước đây. Bên cạnh đó, họ tận dụng nhiều không gian khác nhau, trong đó có đường quốc lộ, đường trong làng để phơi nông sản. Và ngày mùa, khi gia đình nào cũng thu hoạch lúa về thì việc họ chiếm dụng một phần đường quốc lộ để phơi nông sản cũng là một hệ quả của sự thay đổi đó ở nông thôn.
Việc hiện đại hóa nông thôn, nông nghiệp cũng ảnh hưởng đến vấn đề này. Ngày trước thu hoạch lúa chủ yếu làm thủ công, gặt tay và vận chuyển bằng trâu bò. Về tuốt lúa cũng bằng máy thủ công, sau đó tiến bộ hơn thì dùng máy chạy bằng mô tơ điện. Nhưng nói chung là mỗi ngày thu hoạch không nhiều và việc phơi sấy cũng không quá nhiều do lượng nông sản thu hoạch trong ngày không quá lớn. Hiện nay, với sự xuất hiện của nhiều máy móc, từ máy gặt, máy tuốt liên hoàn, vận chuyển cũng nhanh hơn nên tốc độ thu hoạch nhanh hơn. Do vậy mà thời gian ngày mùa rút ngắn hơn nhưng lượng nông sản thu hoạch về một ngày lớn hơn và không có diện tích để phơi, sấy. Bên cạnh đó, do sản xuất nông nghiệp chủ yếu vẫn là là sản xuất nhỏ lẻ theo hộ gia đình, khó có thể mang công nghệ chế biến nông sản hiện đại vào phục vụ sản xuất nên người dân thu hoạch về vẫn chỉ có cách là phơi thủ công bằng ánh sáng mặt trời. Điều này là một biểu hiện của sự không đồng bộ trong quá trình hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn. Trong khi khâu thu hoạch đang được hiện đại hóa với nhiều loại máy móc thì công nghệ sau thu hoạch vẫn còn thô sơ. Nó không chỉ làm ảnh hưởng đến chất lượng nông sản khi thu hoạch mà còn gây ra những hệ lụy khác, trong đó có việc người dân tràn ra chiếm dụng một phần đường quốc lộ, đường làng để làm sân phơi.
Trong mấy năm gần đây, tình trạng lấn chiềm đường đi để phơi nông sản diễn ra khá phổ biến ở khu vực nông thôn. Nhiều cơ quan, chính quyền cũng như báo chí đã lên tiếng phản ánh. Có thời gian, một số địa phương đã làm mạnh tay khi kiên quyết không cho người dân phơi nông sản gây ảnh hưởng đến giao thông trên đường các tuyến đường chính. Một số nơi còn cảnh báo người dân nếu vẫn đưa nông sản ra đường phơi thì cơ quan chức năng sẽ cho xe dẹp bỏ. Tuy nhiên, việc cấm đoán và phá hủy nông sản cũng chỉ là một cách làm mang tính tình thế, và thực tế cho thấy cũng chưa có hiệu quả vì dù cấm nhưng đến ngày mùa dân vẫn cứ phơi. Như một cán bộ lãnh đạo xã chia sẻ: “Nói là cấm nhưng ngày mùa bà con vẫn cứ phơi vì họ không còn chỗ để phơi nữa. Thời tiết nắng mưa thất thường nên ai cũng tranh thủ ngày nắng để đem nông sản ra phơi. Cuộc sống gắn với mấy sào ruộng, đến mùa thu hoạch rồi mà bị hỏng thì khó khăn lắm. Với lại cũng là người trong làng trong xã, ai nỡ lòng cho người đi thu, phá những nông sản đang phơi của người dân cho dù đó là làm đúng quy định. Vì bên cạnh các quy định thì còn tình làng nghĩa xóm…”.
Để giải quyết vấn đề này, một mặt phải bắt nguồn từ ý thức của người dân. Làm cho người dân hiểu khi họ mang nông sản lên đường phơi thì không những gây nguy hiểm cho người đi đường mà chính tính mạng của họ. Mặt khác, trong quá trình phát triển nông thôn cần chú trọng đến phát triển các công nghệ sau thu hoạch để đảm bảo được việc chế biến các nông sản kịp thời, không quá phụ thuộc vào thời tiết. Khi quy hoạch nông thôn mới cũng cần sáng tạo và ứng dụng các sân phơi thông minh, nên khuyến khích các hộ gia đình sinh hoạt và sản xuất thân thiện với tự nhiên, hạn chế bê tông hóa và lợp mái tôn tràn lan. Mỗi gia đình luôn có một vài trăm mét vuông tôn thì cả làng, cả xã sẽ trở thành một cái lò hấp thụ nhiệt và về lâu dài thì hệ quả là vô cùng lớn.
Trang Tuệ
