Nhà văn Nguyễn Đức Thọ (1955 – 2001) có quê cha ở Hưng Nguyên nhưng ông lại sinh ra, lớn lên và gắn bó với quê ngoại Yên Thành, đặc biệt là với Làng Che. Làng Che, còn gọi là xóm Chu Trạc, xã Hoa Thành, nơi có dòng họ Chu (cũng là dòng họ của mẹ ông) và các dòng họ Đậu, họ Đào, họ Nguyễn quần cư trên một mảnh đất hẹp với một con sông chảy qua tạo nên cảnh sắc thơ mộng ít nơi nào có được.
Làng Che nói riêng, mảnh đất xứ Nghệ nói chung, đã in đậm trong ký ức của Nguyễn Đức Thọ để rồi trải qua những năm đi bộ đội chiến đấu ở miền Nam, đi học đại học và về công tác ở Hội Văn học Nghệ thuật Đồng Nai, làng Che và xứ Nghệ vẫn là chất liệu cho nhiều sáng tác nổi tiếng của ông.
Một trong những sáng tác của Nguyễn Đức Thọ là truyện ngắn Ký ức làng Che, truyện đoạt giải Ba cuộc thi Truyện ngắn Báo Văn Nghệ năm 1990. Hồi này, sách báo còn là phương tiện giải trí hàng đầu của nhiều người nên mỗi khi trong làng, có ai được lên sách báo thì được nhiều người biết đến.
Truyện ngắn Ký ức làng Che gây xôn xao dư luận không chỉ trong cộng đồng người làng Che mà còn rộng ra cả ngoài làng, ngoài xã bởi nhân vật trong truyện là hình bóng và đôi khi là tên thật của nhiều người làng nên người ta truyền tay nhau đọc.
Lần nọ, tôi đi ngang qua nhà trẻ của xóm thì bà Tình, một nông dân vừa đem cháu đến gửi nhà trẻ để đi làm đồng, hồ hởi: Nghe nói dưới nhà cháu có tờ báo viết về ông Đậu Trạch bên xóm nhà mự hay lắm có phải không? Cho mự mượn coi thử.
Ông Đậu Trạch mà bà Tình nói đến là một người nổi tiếng ở xã chúng tôi. Thuở còn làm ruộng đội, ông đã “cả gan” đến gặp Bí thư Huyện ủy để hỏi mượn trâu cày. Vì ông Đậu Trạch làm ruộng ngoài hợp tác nên không được phân trâu, con trâu nhà ông không biết vì lý do gì mà không còn nữa, mùa màng đã đến mà không có trâu cày, bí quá ông đến Chủ tịch huyện mượn trâu (khi đó, UBND huyện sơ tán về xã Hoa Thành, nhà ông Đậu Trạch chỉ cách nơi làm việc của Bí thư Huyện ủy chỉ hơn một cây số).
Trong truyện ngắn Ký ức làng Che, nhà văn Nguyễn Đưc Thọ đã để nguyên tên nhân vật Đậu Trạch và đưa luôn cả chi tiết này vào truyện khiến ông Đậu Trạch vốn đã nổi tiếng ở làng ở xã, nay lại thêm một lần “được” làm người nổi tiếng.
Tôi còn nhớ, khi đó, cha tôi và một số người làng ngồi trò chuyện về truyện ngắn này không chỉ một vài lần, có người nói: Ông Đậu Trạch mà làm đơn kiện tác giả thì Nguyễn Đức Thọ rắc rối to. Một ông khác tiếp: Kiện răng được mà kiện, đã là truyện ngắn thì người ta có quyền hư cấu chứ…
Ngoài nhân vật Đậu Trạch thì tôi còn nghe nói, ông Đậu Ch…, một địa chủ bị đấu tố mất nhà, mất đất năm 1954 cũng là nguyên mẫu để nhà văn Nguyễn Đức Thọ xây dựng nên nhân vật Đậu Trạch. Ông Đậu Ch… sau khi được sửa sai thì được trả lại nhà và ông vẫn tiếp tục làm ăn khấm khá. Ông có một cô con gái cùng trang lứa với nhân vật “tôi” trong truyện ngắn Ký ức làng Che và mối tình của cô gái này với nhân vật “ Tôi” là có thật.
Truyện ngắn Ký ức làng Che của Nguyễn Đức Thọ ra đời đã hơn 30 năm nhưng cho đến bây giờ, trong những lúc trà dư tửu hậu, nhiều người ở xã Hoa Thành và bạn bè yêu văn chương ở Yên Thành vẫn còn nhắc đến.
Phan Xuân Hậu
