Họa sĩ người Pháp Toulouse-Lautrec sinh ra trong một gia đình quý tộc, nhưng tuổi niên thiếu của ông lại nhuốm màu bất hạnh vì tai nạn khiến cả hai chân gãy và không phát triển bình thường. Thân hình nhỏ bé, dị tật khiến ông trở thành đối tượng của sự soi mói, thậm chí bị xem như kì quặc. Thế nhưng chính những điều tưởng như bất lợi ấy lại trở thành chất liệu âm ỉ nuôi dưỡng ngọn lửa sáng tạo trong ông.
Trái ngược với vóc dáng khiêm tốn, Toulouse-Lautrec sớm bộc lộ năng khiếu hội họa khác thường. Ông chuyển đến Paris học vẽ dưới sự hướng dẫn của các họa sĩ René Princeteau, Léon Bonnat và sau đó là Fernand Cormon, ở đây ông tiếp xúc với nhiều họa sĩ trẻ đang hình thành xu hướng nghệ thuật hiện đại. Tuy nhiên, dấu ấn đặc biệt nhất trong sự nghiệp của ông đến từ cuộc sống tại Montmartre, trung tâm văn hóa bohemian của Paris cuối thế kỷ XIX. Cuộc sống gắn với những quán rượu náo nhiệt, sàn nhảy Moulin Rouge rực rỡ ánh đèn, và thế giới bohemian phóng túng đã tác động nhiều đến tư duy sáng tạo của Lautrec. Từ những đêm dài ấy, ông dựng nên những bức tranh và áp phích sống động đến mức như nghe được tiếng nhạc, thấy được hơi rượu và cảm nhận sự hoang hoải ẩn sau những màn trình diễn rực rỡ. Dù táo bạo và đôi khi hỗn loạn, tác phẩm của ông vẫn chất chứa một cái nhìn nhân văn, dịu dàng đối với thế giới.
Lautrec vẽ phụ nữ, vũ nữ, nghệ sĩ… bằng tất cả sự chân thật, với những đường nét thô ráp, những biểu cảm không che giấu. Nhưng chính sự thật ấy lại khiến tác phẩm của ông mang nhiều cảm xúc và tác động sâu sắc đến sự rung động của người xem. Điều đặc biệt ở Toulouse-Lautrec là khả năng biến chính những khiếm khuyết cơ thể thành một phần năng lượng sáng tạo. Vóc người nhỏ, tay chân thô hơn bình thường, những cơn đau dai dẳng, sự lệ thuộc vào rượu…, tất cả đều trở thành kinh nghiệm sống và kết tinh lại thành một thứ sức mạnh của sáng tạo mà ông lặng lẽ đưa vào tranh. Khán giả không khó để nhận ra những nét vẽ nhạy bén, khả năng quan sát tinh tế, màu sắc táo bạo và đầy ấn tượng.
Một số tác phẩm tiêu biểu của Toulouse-Lautrec như áp phích “Moulin Rouge: La Goulue” (1891) đã trở thành biểu tượng của văn hóa Paris Belle Époque, mở ra kỷ nguyên mới cho nghệ thuật poster hiện đại. Các chân dung nghệ sĩ như “Jane Avril”, “Yvette Guilbert” hay loạt tranh về đời sống hậu trường nhà hát cho thấy khả năng nắm bắt thần thái nhân vật hiếm có của ông. Năm 1900 ông được mời trưng bày tác phẩm tại Exposition Universelle ở Paris, một sự kiện tầm cỡ thế giới, khẳng định vị thế của ông trong nghệ thuật đương thời.
Toulouse-Lautrec qua đời năm 1901 khi mới 36 tuổi vì biến chứng sức khỏe liên quan đến nghiện rượu và bệnh tật bẩm sinh. Sau khi ông qua đời, Bảo tàng Toulouse-Lautrec tại Albi được thành lập năm 1922, lưu giữ bộ sưu tập lớn nhất về ông và tiếp tục tôn vinh di sản của một tài năng độc nhất. Dù cuộc đời ngắn ngủi, ông để lại hơn 700 tranh sơn dầu, hàng nghìn bản vẽ và ký họa, cùng hàng loạt poster đã trở thành biểu tượng của nghệ thuật cuối thế kỷ XIX. Ông được xem là một trong những người mở đường cho nghệ thuật đồ họa hiện đại, đồng thời là họa sĩ ghi lại chân thực nhất đời sống Paris thời Belle Époque. Nghệ thuật của ông đến nay vẫn sống mạnh mẽ, được ngợi ca vì vẻ đẹp khác thường, vừa có tính thẩm mỹ vừa đầy chiều sâu nhân tính. Ông được nhớ đến như một nghệ sĩ vĩ đại, người đã biến những bất toàn của mình thành ánh sáng cho thế giới nghệ thuật.
Phương Thanh – Song Hương
