Vào tối muộn ngày 11/5 2025, qua điện thoại và trang Fecebook cá nhân của mình, PGS, TS Nguyễn Thế Kỷ – Phó Chủ tịch Hội đồng lý luận Trung ương bàng hoàng báo “tin buồn, rất buồn”: sau sự ra đi của PGS, TS Phạm Văn Tình, giới văn chương và khoa học ở Hà Nội và cả nước lại nhận thêm tin buồn bất ngờ: PGS, TS Trần Khánh Thành – Phó Trưởng tiểu ban Phê bình Lý luận VHNT thuộc Hội đồng Lý luận Trung ương (nguyên Phó Chủ tịch chuyên trách Hội đồng Lý luận Phê bình văn học nghệ thuật Trung ương – qua đời vào lúc 20 giờ do đột quỵ, hưởng thọ 68 tuổi.
PGS, TS Trần Khánh Thành sinh ngày 20/02/1957, trong một gia đình nông dân nghèo ở thôn Ngũ Cẩm, xã Thanh Xuân, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An (cùng quê với nhà văn hóa, nhà văn Đặng Thai Mai). Ông là con thứ 5 trong 7 anh em của gia đình. Từ nhỏ Trần Khánh Thành đã là người thông minh, ham học, học giỏi. Ông từng là học sinh giỏi văn miền Bắc, học tại lớp chuyên văn hệ chuyên đặc biệt của Nghệ An (cùng lớp với ông Nguyễn Xuân Thắng – Ủy viên Bộ Chính trị – Bí thư Trung ương Đảng, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia, Chủ tịch Hội đồng lý luận Trung ương). Sau khi tốt nghiệp cấp 3, từ năm 1974-1978, ông theo học tại khoa Ngữ văn – Đại học Tổng hợp Hà Nội.
Tốt nghiệp với luận văn xuất sắc, Trần Khánh Thành được giữ lại khoa làm cán bộ giảng dạy. Năm 1980, ông cùng hơn 400 giáo viên và học sinh của nhà trường xung phong nhập ngũ. Ông được điều về Trung đoàn 877, Bộ chỉ huy quân sự Hà Tuyên, bảo vệ biên giới các huyện Mèo Vạc, Đồng Văn (Hà Giang).. Đến năm 1983, ông ra quân về lại khoa trực tiếp giảng dạy ở tổ Văn học Việt Nam hiện đại. Là giảng viên, giảng viên chính, ông bảo vệ thành công luận án Tiến sỹ năm 1999, được phong hàm Phó Giáo sư.
Với thành tích giảng dạy và các đóng góp cho khoa học, từ cán bộ giảng dạy Khoa Ngữ văn, ông được đề bạt làm Phó Chủ nhiệm, Chủ nhiệm Khoa sau đại học – Đại học Quốc gia Hà Nội. Ông là thầy của nhiều thế hệ người thầy, ông đã cùng tập thể tích cực tổ chức các chương trình đào tạo, bồi dưỡng, tập huấn cho cán bộ của các bộ, ngành, cấp tỉnh, huyện, các tổ chức nghiên cứu, giảng viên các trường đại học, cao đẳng… bồi dưỡng về phương pháp giảng dạy tiên tiến cho giáo viên các trường trung học phổ thông… PGS, TS Trần Khánh Thành khẳng định uy tín trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng, trình độ cao, bồi dưỡng nhân tài, từng bước tiếp cận chuẩn quốc tế, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội và hội nhập kinh tế quốc tế của đất nước.
Từ khi nghỉ hưu, PGS Trần Khánh Thành tiếp được giới thiệu và bầu làm Phó Chủ tịch chuyên trách của Hội đồng Lý luận Phê bình Văn học Nghệ thuật Trung ương nhiệm kỳ 2021 – 2026. Sau khi Hội đồng này sáp nhập về Hội đồng Lý luận Trung ương, ông là Phó trưởng Tiểu ban Lý luận Phê bình Văn học Nghệ thuật của Hội đồng Lý luận Trung ương.
Cả một đời làm công tác giảng dạy và nghiên cứu khoa học, ngoài việc đào tạo hàng ngàn sinh viên, nghiên cứu sinh nhiều thế hệ, PGS, TS Trần Khánh Thành cũng để lại nhiều công trình về lý luận – phê bình văn học, nghệ thuật giá trị. Có thể kể đến các công trình, tác phẩm: Lý luận văn học (viết chung), NXB Giáo dục, Hà Nội, 1993 (tái bản 7 lần); Giảng văn văn học Việt Nam (viết chung), NXB Giáo dục, Hà Nội, 1995; Học văn 10, Học văn 11, Học văn 12 (viết chung), NXB Giáo dục, Hà Nội, 1995; Nhật ký trong tù và những lời bình (viết chung), NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 1998; Huy Cận – đời và thơ (sưu tầm giới thiệu với sự cộng tác của Huy Cận), NXB Văn học, Hà Nội, 1999; Huy Cận – về tác gia tác phẩm (tuyển chọn, giới thiệu với sự cộng tác của Lê Dục Tú), NXB Giáo dục, Hà Nội, 2000; Nguyễn Đình Thi – về tác gia và tác phẩm (tuyển chọn và giới thiệu cùng với Hà Minh Đức), NXB Giáo dục, Hà Nội, 2001; Thi Pháp Thơ Huy Cận (chuyên luận), NXB Văn học, Hà Nội, 2002; Tuyển tập Hà Minh Đức (giới thiệu và tuyển chọn cùng với GS, VS Hoàng Trinh), NXB Văn học, Hà Nội, 2004; Vài nét về hướng sáng tạo trong ngôn ngữ thơ Việt Nam sau cách mạng, Tạp chí Văn học, số 2/1982; Vài nét về bản sắc dân tộc trong Văn học Việt Nam sau Cách mạng Tháng Tám…
Cả một đời gắn bó với giảng đường và khoa học, trong ký ức và tâm thức của các đồng nghiệp và học trò, PGS, TS Trần Khánh Thành là một người giản dị, thân thiện, nhiệt tình, luôn hết lòng vì người khác. Về chuyên môn, ông được đánh giá là nhà lý luận văn học uyên bác. PGS, TS Nguyễn Thế Kỷ – Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương (nguyên Chủ tịch Hội đồng Lý luận phê bình Văn học Nghệ thuật Trung ương) đánh giá: PGS Trần Khánh Thành là người luôn nghiêm túc, cẩn trọng, tận tụy, có nhiều đóng góp trong đào tạo sinh viên văn khoa trong nhiều năm và đóng góp nhiều cho công tác lý luận phê bình của Hội đồng Lý luận phê bình Văn học Nghệ thuật Trung ương. Trong cuộc sáp nhập Hội đồng Lý luận phê bình Văn học Nghệ thuật Trung ương vào Hội đồng Lý luận Trung ương vừa qua, PGS Trần Khánh Thành đã có công lớn, đưa được con tàu hội đồng về bến mới một cách tốt đẹp, một cuộc thiên di trọn vẹn”.
Với những người làm VHNT trên quê hương Nghệ An, PGS, TS Trần Khánh Thành là một đồng nghiệp, người thầy, người bạn gần gũi, đáng kính. Còn nhớ, ngày 23/9/2023, tại khách sạn Mường Thanh Ga Vinh, các văn nghệ sỹ tỉnh nhà đã dành cho ông sự trân trọng, cảm phục khi nghe ông trình bày chuyên đề: “Một số vấn đề về Văn học Nghệ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới, dưới sự lãnh đạo của Đảng”. Các đồng chí lãnh đạo tỉnh, ngành văn hóa văn nghệ, Nhà xuất bản Nghệ An và các tác giả mới được gặp gỡ, trò chuyện thân tình với ông nhân sự kiện NXB Nghệ An tổng kết, đón nhận Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ. Và mới đây nhất là tại Hội thảo khoa học “Văn học Nghệ thuật Nghệ An 1975 -2025: Thành tựu và những vấn đề đặt ra” tổ chức ngày 22/4/2024. Nay nghe tin ông đột ngột rời cõi tạm ai cũng bàng hoàng. Nhà thơ, nhà báo Phạm Thùy Vinh – Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Nghệ An, Tổng Biên tập Tạp chí Sông Lam cảm thấy “thêm nỗi buồn, thấm thêm lẽ vô thường” thảng thốt chia sẻ: ông về Nghệ An đồng chủ trì Hội thảo với tư cách Phó Trưởng tiểu ban Lý luận phê bình của Hội đồng lý luận Trung ương. Ông ngồi cạnh tôi trong đoàn chủ trì, ông nói cùng tôi bao điều tâm huyết về văn hóa văn nghệ và Tạp chí Sông Lam… và dù không nằm trong chương trình, ông vẫn xin được phát biểu để bày tỏ những điều trăn trở về văn chương, nghệ thuật… kiến nghị với tỉnh để nâng tầm văn hóa, văn nghệ trong thời kỳ mới… Ông trăn trở cùng tôi về những điều cốt lõi để nâng cao chất lượng Tạp chí Sông Lam, ông hứa sẽ thường xuyên cộng tác. Vậy mà…”
Với quê hương Thanh Chương, tin ông qua đời được ông Nguyễn Khánh Thành – Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Thanh Xuân gọi trực tiếp cho tôi và còn nhắc ông mới về quê trao sách và quà cho xã, cho trường và học sinh nghèo học giỏi. Ông ra đi để lại niềm tiếc thương vô hạn…
Với tôi, tôi biết Trần Khánh Thành từ năm 1972, khi ông mới học lớp 9 – lớp chuyên văn đặc biệt của tỉnh, trọ tại một nhà hàng xóm của tôi (hồi đó đang chiến tranh, các lớp chuyên đặc biệt là học sinh mọi miền trong tỉnh về học phải ở trọ nhà dân vì không có ký túc xá). Trong ký ức của tôi, ông là người cao gầy, chăm học, học giỏi và rất thân thiện. Gương học tập và các kiến thức từ những quyển sách của ông đã ươm mầm để tôi cũng trở thành học sinh chuyên văn trường chuyên Phan Bội Châu, học sinh giỏi văn toàn quốc. Sau này, khi tôi vào học Khoa Ngữ văn Đại học Tổng hợp Hà Nội, ông đã đi bộ đội. Vào một sáng đầu hè năm 1983, tôi được gặp lại ông trong bộ quân phục và chiếc ba lô về lại trường. Như một duyên kỳ ngộ, chúng tôi với tình anh em, thầy trò, đồng hương, đồng môn, lại gắn bó với nhau từ đó đến nay… Tôi còn giữ nhiều bức ảnh với ông làm kỷ niệm, cả ảnh ông về quê tặng sách, tặng quà và nói chuyện với thế hệ trẻ quê hương…
PGS, TS Trần Khánh Thành ra đi khi còn bao dự định. Tại nhiều diễn đàn, các cuộc phỏng vấn với báo chí và trao đổi riêng tư, ông cho rằng: văn học Việt Nam trong những năm gần đây phát triển đa dạng với nhiều khuynh hướng và phong cách. Nhiều tác phẩm viết về đề tài lịch sử có giá trị nhận thức và giá trị nhân văn; những vấn đề của hiện thực đời sống đương đại cũng được khắc họa khá sinh động. Bên cạnh lối viết truyền thống, đã xuất hiện những cách tân trên cả cách thức tiếp cận đời sống và phương thức thể hiện. Các nhà văn không chỉ khai thác bình diện xã hội của con người mà còn khai thác bình diện đời sống vô thức, tâm linh. Mối quan hệ của con người với tự nhiên với sinh thái, với địa văn hóa được quan tâm nhiều hơn trước… Tuy nhiên, văn học ở thời đại nào cũng phải quan tâm đến số phận con người và những vấn đề lớn lao của dân tộc, đất nước. Các tác phẩm văn chương hiện nay chưa thực sự đặt ra được những vấn đề lớn của thời đại mình. Nhân vật tích cực trong cuộc đời không ít nhưng trong văn chương sao quá thiếu vắng. Nhà văn cần góp phần khẳng định, tôn vinh, khơi dậy khát vọng và sức mạnh của nhân dân trong sự nghiệp xây dựng đất nước hùng cường, phồn vinh. Lịch sử vẻ vang của dân tộc cần được viết nhiều hơn nữa để khơi dậy sức mạnh con người Việt Nam, bồi dưỡng niềm tự hào dân tộc, tình yêu nước thiết tha và tính nhân văn của con người…
Bên cạnh sáng tác, sáng tạo cũng cần làm tốt công tác lý luận phê bình nên với tư cách là một trong những người chủ trì ông cho rằng: Hội đồng Lý luận Trung ương nói chung và Tiểu ban Lý luận phê bình Văn học Nghệ thuật Trung ương đã và phải: tiếp tục duy trì tổ chức bồi dưỡng cho các cây bút lý luận phê bình trẻ, tập trung vào kiến thức lý luận, quan điểm lập trường và kỹ năng viết; làm tốt công tác dịch thuật để đưa hệ thống lý luận văn nghệ nước ngoài vào một cách toàn diện và hệ thống hơn. Hội đồng cũng đã và phải tổng kết những kinh nghiệm thực tiễn từ VHNT nước ta từ 50 năm sau thống nhất đất nước; tổng kết 40 năm văn nghệ thời kỳ đổi mới; trước mắt là tổng kết 15 năm Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị khóa X (2008). Từ đó để nhận diện được chuyển động của đời sống VHNT, nhất là lĩnh vực lý luận phê bình để tham mưu cho Đảng về đường lối văn nghệ, định hướng phát triển lý luận phê bình…
Tâm huyết và nung nấu như vậy nhưng với ông, tất cả đã dừng lại. Vẫn biết là tử vô kỳ, cuộc đời là vô thường nhưng đột ngột quá, thầy ơi!…
Xin vĩnh biệt PGS, TS Trần Khánh Thành – người thầy tài hoa, đức độ; người con xứ nghệ với tinh thần thép và tâm hồn nghệ sĩ.
Trần Đình Hà
