Kỳ 2: Phát huy bản sắc dân tộc, tạo sức “đề kháng mềm” trong hội nhập
Nếu kỷ nguyên số là phép thử bản lĩnh, thì bản sắc dân tộc chính là điểm tựa để văn học nghệ thuật Việt Nam đứng vững. Kiên định nền tảng tư tưởng không phải để khép lại sáng tạo, mà để mở ra con đường phát triển bền vững, gắn đổi mới với giá trị cốt lõi. Trong hội nhập sâu rộng, phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam trở thành yêu cầu cấp thiết để tạo nên sức đề kháng mềm trước những tác động đa chiều của toàn cầu hóa.
Kiên định nền tảng tư tưởng của Đảng – Hiểu thế nào cho đúng?
Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và chuyển đổi số mạnh mẽ, yêu cầu kiên định nền tảng tư tưởng của Đảng trong lĩnh vực văn học nghệ thuật cần được hiểu một cách toàn diện và biện chứng. Kiên định không đồng nghĩa với bảo thủ, càng không phải là đóng kín cánh cửa trước những tìm tòi, thử nghiệm mới. Lịch sử văn học dân tộc cho thấy, mọi giai đoạn phát triển đều gắn với đổi mới sáng tạo; vấn đề cốt lõi không phải là có đổi mới hay không, mà đổi mới trên nền tảng giá trị nào.
Cũng cần phân định rạch ròi giữa phản biện và phủ định sạch trơn. Phản biện xã hội bằng nghệ thuật là biểu hiện của tinh thần trách nhiệm, góp phần nhận diện hạn chế, thúc đẩy tiến bộ. Nhưng khi phản biện bị biến thành sự cực đoan, cố tình phủ nhận thành tựu cách mạng, xuyên tạc lịch sử hoặc gieo rắc tâm lý hoài nghi vô căn cứ, thì đó không còn là đối thoại xây dựng mà là sự lệch chuẩn về lập trường tư tưởng. Kiên định vì thế không triệt tiêu phản biện, mà đặt phản biện trong khuôn khổ lợi ích quốc gia – dân tộc.
Về bản chất, kiên định là giữ vững trục giá trị cốt lõi đã được kiểm chứng bằng thực tiễn lịch sử: lòng yêu nước nồng nàn; tinh thần nhân văn, đề cao con người; niềm tin vào con đường xã hội chủ nghĩa mà dân tộc đã lựa chọn; và khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Những giá trị ấy không phải khẩu hiệu, mà là nền tảng tinh thần bảo đảm cho sự thống nhất trong đa dạng của đời sống sáng tạo.
Quan trọng hơn, kiên định nền tảng tư tưởng phải được thực hiện trước hết bằng sáng tạo, chứ không chỉ bằng biện pháp quản lý. Một tác phẩm có chiều sâu tư tưởng, giàu tính nhân văn và mang hơi thở thời đại sẽ tự thân có sức thuyết phục mạnh mẽ hơn bất kỳ mệnh lệnh hành chính nào. Chính sáng tạo chân chính mới là cách bền vững nhất để củng cố niềm tin và định hình hệ giá trị trong lòng công chúng.
Bản sắc dân tộc – Căn cước văn hóa trong không gian số
Trong dòng chảy toàn cầu hóa và chuyển đổi số, vấn đề bản sắc dân tộc trở thành điểm tựa quan trọng để văn học nghệ thuật không đánh mất mình. Bản sắc không phải là khái niệm trừu tượng, mà được kết tinh từ ngôn ngữ, lịch sử, phong tục, tập quán, ký ức cộng đồng và hệ giá trị đã được hun đúc qua hàng nghìn năm dựng nước, giữ nước. Đó là cách người Việt cảm nhận thiên nhiên, ứng xử với gia đình – làng xóm – quốc gia, là lòng yêu nước, tinh thần nhân ái và ý chí vượt khó đã trở thành mạch ngầm bền bỉ trong đời sống tinh thần dân tộc. Văn học nghệ thuật chính là nơi lưu giữ và làm mới những giá trị ấy bằng hình tượng và cảm xúc.
Tuy nhiên, phát huy bản sắc không có nghĩa là đóng khung trong quá khứ. Truyền thống chỉ thực sự sống khi được hiện đại hóa bằng hình thức biểu đạt phù hợp với thời đại. Những chất liệu dân gian, lịch sử, văn hóa vùng miền có thể được chuyển hóa bằng ngôn ngữ nghệ thuật đương đại, bằng kỹ thuật mới, bằng tư duy sáng tạo mới. Sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại sẽ tạo nên những tác phẩm vừa mang hồn cốt Việt Nam, vừa có khả năng đối thoại với thế giới.
Hội nhập là xu thế tất yếu, nhưng hội nhập không đồng nghĩa với hòa tan. Tiếp thu tinh hoa nhân loại cần đi liền với bản lĩnh chọn lọc, tránh sao chép máy móc hoặc chạy theo trào lưu nhất thời. Trong không gian số – nơi các sản phẩm văn hóa ngoại lai có thể lan tỏa với tốc độ chóng mặt – bản sắc dân tộc chính là “sức đề kháng mềm” giúp văn học nghệ thuật Việt Nam đứng vững trước sự xâm lấn văn hóa, giữ được căn cước riêng trong sự giao thoa đa chiều của thời đại.
Làm thế nào để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong thời kỳ mới?
Trong kỷ nguyên số, hơn ai hết, văn nghệ sĩ phải là chủ thể tự giác và chủ động trong việc bảo vệ nền tảng tư tưởng bằng chính hành trình sáng tạo của mình. Trước hết, cần không ngừng nâng cao bản lĩnh chính trị, củng cố lập trường tư tưởng vững vàng trước những luồng thông tin đa chiều, thậm chí trái chiều trên không gian mạng. Bản lĩnh ấy không chỉ được hình thành từ học tập lý luận, mà còn từ sự trải nghiệm thực tiễn, từ nhận thức sâu sắc về trách nhiệm công dân và đạo đức nghề nghiệp.
Bên cạnh đó, văn nghệ sĩ cần gắn bó chặt chẽ với đời sống nhân dân – nguồn mạch vô tận của cảm hứng và giá trị chân thực. Chỉ khi thấu hiểu nhịp đập của đời sống, những khát vọng, trăn trở của con người trong thời đại mới, tác phẩm mới có chiều sâu tư tưởng và sức thuyết phục bền vững. Xa rời thực tiễn, sáng tạo dễ rơi vào cực đoan, phiến diện hoặc chạy theo thị hiếu nhất thời.
Quan trọng không kém là giữ gìn đạo đức nghề nghiệp, đề cao tính trung thực và trách nhiệm trong sáng tạo. Trong môi trường số nơi thông tin có thể bị bóp méo, cắt ghép hoặc lan truyền thiếu kiểm chứng, sự cẩn trọng và trung thực của người cầm bút càng trở nên thiết yếu. Chính sự kết hợp giữa bản lĩnh chính trị, chiều sâu thực tiễn và đạo đức nghề nghiệp sẽ tạo nên nền tảng vững chắc để văn nghệ sĩ phát huy tài năng, đồng thời góp phần bảo vệ hệ giá trị xã hội.
Trong bối cảnh chuyển đổi số toàn diện, vai trò của cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa cần được phát huy theo hướng kiến tạo và đồng hành cùng sáng tạo. Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật phù hợp với đặc thù của môi trường số, bảo đảm vừa khuyến khích đổi mới, vừa có cơ sở xử lý kịp thời các hành vi vi phạm. Việc phân định rạch ròi giữa tự do sáng tạo chính đáng và những biểu hiện lợi dụng sáng tạo để xuyên tạc, vi phạm pháp luật là yêu cầu then chốt nhằm tạo môi trường minh bạch, công bằng.
Bên cạnh đó, cơ quan quản lý cần chủ động hơn trong công tác định hướng trên không gian mạng, tăng cường truyền thông tích cực, lan tỏa giá trị tốt đẹp, thay vì chỉ xử lý khi sự việc đã phát sinh. Quản lý hiệu quả trong kỷ nguyên số không chỉ dựa vào chế tài, mà còn dựa vào năng lực dự báo, đối thoại và dẫn dắt dư luận bằng hệ giá trị đúng đắn.
Các hội văn học nghệ thuật cần phát huy vai trò là cầu nối giữa sáng tạo và định hướng giá trị. Trước hết, phải nâng cao chất lượng phê bình, xây dựng đội ngũ lý luận có bản lĩnh, trình độ và tinh thần khách quan, đủ năng lực thẩm định, phát hiện và đồng hành cùng những tìm tòi mới mẻ nhưng đúng hướng. Phê bình không chỉ để khen – chê, mà để định vị giá trị và góp phần hình thành chuẩn mực thẩm mỹ lành mạnh. Đồng thời, cần xây dựng các diễn đàn học thuật nghiêm túc, tạo không gian trao đổi cởi mở nhưng có trách nhiệm, nơi các vấn đề tư tưởng nghệ thuật được thảo luận trên tinh thần khoa học và xây dựng. Hội văn học nghệ thuật không chỉ là mái nhà nghề nghiệp mà còn là tổ chức chính trị – xã hội – nghề nghiệp có trách nhiệm trực tiếp trong việc giữ gìn chuẩn mực tư tưởng và đạo đức sáng tạo của hội viên. Vì vậy, cùng với việc nâng cao chất lượng phê bình, xây dựng đội ngũ lý luận sắc sảo, khách quan, các hội cần tăng cường công tác quản lý hội viên một cách chặt chẽ, đúng điều lệ và đúng pháp luật. Quản lý ở đây không phải là can thiệp hành chính vào sáng tạo, mà là theo dõi, nhắc nhở, uốn nắn kịp thời những biểu hiện lệch chuẩn về tư tưởng, đạo đức nghề nghiệp; kiên quyết xử lý những trường hợp lợi dụng danh nghĩa hội viên để phát ngôn, sáng tác trái với tôn chỉ, mục đích của tổ chức, gây ảnh hưởng đến uy tín chung.
Chỉ khi Hội thực sự là thiết chế nghề nghiệp nghiêm túc, có kỷ cương, có tiếng nói chuyên môn đủ trọng lượng và có trách nhiệm với từng hội viên, thì mới có thể tạo dựng môi trường sáng tạo lành mạnh, góp phần bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng trong đời sống văn học nghệ thuật.
Bảo vệ nền tảng tư tưởng trong văn học nghệ thuật không thể chỉ là trách nhiệm của người sáng tác hay cơ quan quản lý, mà còn đòi hỏi sự tham gia tích cực của toàn xã hội. Trước hết, cần coi trọng giáo dục thẩm mỹ trong nhà trường và gia đình, giúp thế hệ trẻ hình thành khả năng cảm thụ, phân biệt giá trị chân – giả, đẹp – xấu trong môi trường thông tin phức tạp. Công chúng có trình độ thẩm mỹ và bản lĩnh văn hóa sẽ là “bộ lọc” tự nhiên đối với những sản phẩm lệch chuẩn.
Song song với đó là xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trên cả không gian thực và không gian mạng; đề cao trách nhiệm công dân số, lan tỏa nội dung tích cực, nhân văn. Khi xã hội cùng chung tay bồi đắp hệ giá trị tốt đẹp, văn học nghệ thuật mới có nền tảng vững chắc để phát triển đúng hướng.
Kỷ nguyên số đang mở ra những chân trời sáng tạo rộng lớn chưa từng có, nhưng đồng thời cũng là phép thử khắc nghiệt đối với bản lĩnh của nền văn học nghệ thuật nước nhà. Trong không gian không biên giới ấy, mỗi tác phẩm có thể lan tỏa nhanh chóng, nhưng cũng dễ dàng bị cuốn theo những trào lưu nhất thời nếu thiếu một trục giá trị dẫn dắt. Chính vì vậy, kiên định nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là yêu cầu chính trị, mà là điều kiện tiên quyết để văn học nghệ thuật không lạc hướng giữa muôn vàn dòng chảy thông tin.
Phát huy bản sắc dân tộc, làm giàu bản sắc văn hóa Việt Nam trong từng trang viết, từng khuôn hình, từng giai điệu, là cách thiết thực để văn học nghệ thuật đứng vững và tự tin đối thoại trong tiến trình toàn cầu hóa. Hội nhập sâu rộng nhưng không hòa tan, đổi mới mạnh mẽ nhưng không đánh mất mình – đó là con đường vừa tất yếu, vừa bền vững.
Trước vận hội và thách thức đan xen, hơn bao giờ hết, người cầm bút cần ý thức sâu sắc trách nhiệm xã hội của mình. Mỗi tác phẩm không chỉ là kết quả của lao động nghệ thuật, mà còn là sự lựa chọn về giá trị. Giữ vững niềm tin, nuôi dưỡng khát vọng và sáng tạo bằng tâm thế phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân – đó chính là lời hiệu triệu thiết tha gửi tới đội ngũ văn nghệ sĩ hôm nay.
Vi Hợi
